مختصری پیرامون مفهوم پرولتاریا :: پایگاه رسمی مسعود رضانژاد فهادان
۰

مختصری پیرامون مفهوم پرولتاریا

دانستنی‌ها

مختصری پیرامون مفهوم پرولتاریا

مختصری پیرامون مفهوم پرولتاریا

سیروس پاشا

“پرولتاریا”، معادل و مترادف همین “طبقۀ کارگر رایج امروزی” است؛ پرولترها کسانی هستند که برای ادامۀ زندگی، هیچ راهی جز “فروش نیروی کار” خود به دیگران ندارند. پرولتاریا از واژهٔ لاتین proletarius، به معنای فرزندمند، از Proles به معنای فرزند.

انگلس، در اثر مشهور خود “اصول کمونیسم”(۱)، می‌نویسد:

«پرولتاریا، آن طبقه ایست از جامعه که تماماً به واسطۀ فروش نیروی کار خود به حیات ادامه می‌دهد و از سودِ هیچ نوع سرمایه ای منتفع نمی‌شود؛ [طبقه‌ای] که خوشی و درد، زندگی و مرگ، و اصولاً کلّ موجودیّت اش به تقاضا برای کار، و از این رو به تغییر فصول خوب و بد کسب و کار، و نوسانات رقابت افسارگسیخته بستگی دارد.»(۲) (تأکید از من است)

او سپس در پاسخ به این پرسش که “پرولتاریا چگونه زاده شد؟”، ادامه می‌دهد:

« پرولتاریا به دنبال انقلاب صنعتی انگلستان در نیمۀ دوّم قرن گذشته یعنی قرن هجدهم پا به عرصۀ وجود نهاد.

این انقلاب صنعتی، با اختراع موتور بخار، ماشین‌های مختلف ریسندگی، ماشین مکانیکی بافندگی و یک رشته وسایل مکانیکی دیگر، ایجاد گردید. این ماشین ها، که بسیار گران قیمت بودند و به همین جهت تهیۀ آن‌ها تنها به وسیلۀ سرمایه داران بزرگ امکان داشت، کلّ شیوۀ تولید گذشته را دستخوش تغییر کرده و به اخراج کارگران سابق انجامیدند؛ چرا که این ماشین‌ها قادر بودند تا کالاها را بسیار ارزان تر و بهتر از آن چه کارگران می‌توانستند با چرخ‌های ریسندگی ناکارا و وسایل بافندگی دستی خود تولید نمایند، تهیه کنند. این ماشین ها، کلّ صنعت را به دست سرمایه داران بزرگ سپردند و همان مالکیّت ناچیز کارگران (ابزارها، دستگاه بافندگی و غیره) را هم از میان بردند. نتیجه آن بود که سرمایه داران، به زودی همه چیز را در دست خود گرفتند و دیگر چیزی برای کارگران برجای نماند.

کار، بیش از پیش در میان کارگران تقسیم می‌گشت؛ به همین جهت، کارگری که سابقاً یک کار به طور کامل انجام می‌داد، از این پس دیگر فقط یک قسمت از آن کار را عهده دار بود. تقسیم کار، تولیدِ ارزان تر و سریع تر کالاها را مقدور ساخت. این موضوع، فعّالیّت هر فرد کارگر را به یک سری حرکات مکانیکی ساده و تماماً تکراری تقلیل داد. حرکاتی که ماشین‌ها قادر بودند تا به مراتب بهتر انجام دهند. بدین ترتیب، تمامی صنایع، یکی پس از دیگری، به زیر سلطۀ موتور بخار، ماشین‌ها و سیستم کارخانه ای درآمدند؛ درست همان طور که پیش تر، این اتفاق برای ریسندگی و بافندگی رخ داده بود.»(۳)

به علاوه، مارکس و انگلس در اثر مشترک خود “مانیفست کمونیست” (۱۸۴۸) می‌نویسند (۴):

«به همان نسبتی که بورژوازی، یعنی سرمایه، گسترش پیدا می‌کند، پرولتاریار، یعنی طبقۀ کارگر مدرن، نیز رشد می‌یابد؛ طبقه ای از کارگران (Laborer)، که فقط تا موقعی زنده اند که کاری پیدا کنند و فقط موقعی قادر به یافتن شغلی می‌شوند که کارشان سرمایه را افزایش دهد. این کارگران که باید خود را تکه تکه بفروشند، مثل بقیۀ اقلام تجاری، نوعی کالا محسوب می‌شوند و در نتیجه آنان نیز دستخوش تمام تغییرات مربوط به رقابت و تمام نوسانات مربوط به بازار می‌گردند.» (تأکید از من است)

بدین ترتیب، در تعریف مارکس و انگلس از مفهوم پرولتاریا، چند نکتۀ برجسته و قابل تأمّل وجود دارد:

۱- “پرولتاریا”، معادل و مترادف “طبقۀ کارگر مدرن (امروزی)” است.

۲- پرولترها کسانی هستند که برای ادامۀ زندگی، هیچ راهی جز “فروش نیروی کار” خود به دیگران ندارند.

۳- موقعیّت و وضعیّت پرولتاریاست که آن‌ها را به “سرمایه” وابسته می‌سازد.

۴- این، “گسترش” سرمایه – و نه رفع نیازها و حوایج شخصی سرمایه داران- است که نقش پرولتاریا را تعریف می‌کند.

۵- آن‌ها خود را “تکه تکه” می‌فروشند؛ یعنی بر خلاف بردگان که یک بار و برای همیشه، فروخته و به مایملک دیگران تبدل می‌شدند.

۶- اصطلاح “کارگر=Laborer” عموماً و به طور ضمنی، مفهوم کار یدی (Manual Labor) را تداعی می‌کند؛ با این حال مارکس توضیح می‌دهد که کارگر فکری همان قدر پرولتر است که کارگر یدی. و در آخر،

۷- پرولتاریا، یک “طبقه” است.

در ادامۀ بحث پرولتاریا، یادآوری و ذکر چند نکتۀ دیگر ضروری است:

۱- صحبت از پرولتاریا، به معنای تقسیم بندی جامعه شناسانۀ مردم به فی المثل گروه‌های درآمدی، گروه‌های شغلی و نظایر این‌ها نیست.(۵) بلکه پرولتاریا، یک وجود واقعی، مستقل و تاریخاً توسعه یافته است که خودآگاهی (Self-consciousness) و روش‌های عملکرد جمعی خود را داشته و دارد. رابطۀ یک پرولتر و طبقه، با آن چه که در جامعه شناسی غیردیالکتیکی مطرح می‌شود، تفاوت دارد. در این نوع جامعه شناسی، یک فرد با خصوصیات مختلف می‌تواند عضوی از یک طبقۀ معیّن باشد یا نباشد. در صورتی که افراد مختلف جامعه، به واسطۀ پیوندهای بسیاری به یک طبقه مرتبط هستند؛ پیوندهایی که از خلال آن، این افراد در تقسیم اجتماعی کار و هم چنین مبارزه بر سر توزیع ارزش اضافی شرکت می‌کنند.

۲- نکتۀ دیگری که باید در ارتباط با پرولتاریا در نظر داشت، کارمزدی (Wage Labor) است. کارمزدی، نخستین و اصلی ترین صورت و شکل شرکت پرولتاریا در پروسۀ کار است: یعنی خرید نیروی کار کارگر مطابق با زمان کار. البته در پاره ای از کارها، دستمزد کارگران بر اساس سطح و میزان تولید آن‌ها تعیین می‌شود و نهزمان کار، که مارکس این قبیل کارها را نیز فرمی از کارمزدی در نظر می‌گیرد. ضمناً، امروزه برخی کارگران قانوناً مجاز به فروش تولیدات خود از طریق مثلاً کار قراردادی هستند. یعنی در پروسۀ کار خود، اندکیامتیاز دریافت می‌دارند. در این جا این سؤال به وجود می‌آید که آیا این قبیل کارگران نیز جزو پرولتاریا محسوب می‌شوند یا خیر؟ این امتیاز، قطعاً آگاهی این بخش از کارگران را تضعیف می‌کند، ولی از آن جا که این کارگران نیز در جامعۀ سرمایه داری زندگی می‌کنند و راهی جز فروش نیروی کار در برابرشان قرار ندارد، پرولتر محسوب می‌شوند. بنابراین این شکل امتیازدهی، در آگاهی آنان تأثیر دارد و نه در خاستگاه طبقاتی شان.

۳- طبق تعاریف فوق، کسانی که در جامعۀ سرمایه داری، تنها به واسطۀ فروش نیروی کار خود زندگی می‌کنند، جزو پرولتاریا هستند؛ حتی اگر قادر به یافتن یک شغل نباشند (البته در این حالت بخصوص، چنان چه شرایط زندگی نیز به شدّت دشوار گردد، ممکن است کارگران به لمپن پرولتاریا (۶) تبدیل شوند؛ مانند باج گیران، دزدان، فاحشه ها، تکدّی گران و امثالهم).

۴- آخرین و مهم ترین مسأله در ارتباط با پرولتاریا، مسیر تاریخی این طبقه است. همان طور که مارکس در سرمایه توضیح می‌دهد، با افزایش حجم فقر، فشار، فساد و استثمار، « عصیان طبقۀ کارگر پیوسته شدیدتر می‌گردد و مکانیسم پروسۀ تولید سرمایه داری، خود، آن‌ها را به متحد شدن و سازمان یافتن می‌کشاند».(۷) پرولتاریا نه استثمار را می‌خواهد، و نه اصولاً قادرست تا طبقۀ دیگری را استثمار کند؛ آن‌ها خود تولیدکننده هستند و جالبست که سرمایه داری عملاً تمامی مهارت‌های لازم برای سازماندهی عقلایی کار اجتماعی را به پرولتاریا آموخته است. بنابراین اهمیّت تاریخی پرولتاریا نهایتاً این نیست که آن‌ها تحت ستم قرار دارند، بلکه اینست که پرولتاریا تنها طبقۀ قادر به سرنگونی نظام سرمایه داری و ایجاد یک جامعۀ بی طبقه می‌باشد.

منابع و توضیحات:

(۱) انگلس در سال ۱۸۴۷، دو برنامۀ پیش نویس را برای اتحادیۀ کمونیست‌ها به رشتۀ تحریر درآورد (پیش نویس نخست در ماه ژوئن و بعدی در اکتبر همان سال بود). پیش نویس دوّم، که به “اصول کمونیسم” شهرت دارد، نخستین بار در سال ۱۹۱۴ و در نشریۀ “Vorwärts” حزب سوسیال دموکرات آلمان به چاپ رسید.

(۲) F. Engels, “Principles of Communism” (1847), Marxists.org

(۳) Ibid

(۴) K. Marx; F. Engels, “Manifesto of the Communist Party” (1848), Marxists.org, chap 1 (Bourgeois and Proletarians)

(۵) در واقع یک نکتۀ بسیار مهم در متد و تئوری مارکس در بررسی مقولۀ طبقه اینست که هدف او به طور اساسی دستیابی به تقسیم بندی‌های مختلف برای جای دادن مردم در گروه‌های مختلف نبوده، بلکه جلب توجّه به دینامیسم پایه ای تحوّلات اجتماعی در جامعه است. ن.ک به:

م. تمجیدی، “روزنه ای به اعماق، باز هم بحثی در مورد طبقه”، فصل نامۀ سامان نو، شمارۀ ۱، بهمن ۸۵، ص. ۱۶

(۶) اصطلاح لمپن پرولتاریا (Lumpenproletariat)، نخستین بار به وسیلۀ مارکس در “ایدئولوژی آلمانی” (۱۸۴۶) و سپس در آثاری مانند “مانیفست کمونیست” و “مبارزات طبقاتی در فرانسه” به کار رفت. در مطلب ” لومپن پرولتاریا و کارکرد اجتماعی آن” (مندرج در همین نشریه) با دقت بیشتری در مورد آن صحبت شده است.

(۷) ک. مارکس، “سرمایه”، ج ۲، ترجمۀ ایرج اسکندری، انتشارات فردوس، ۱۳۸۶، فصل ۲۴، بخش هفت (گرایش تاریخی انباشت سرمایه داری)، ص. ۹۸

اشتراک مطلب:

کلمۀ مورد نظر خود را جستجو کنيد.👇

کد جستجوي گوگل در سايت يا وبلاگ جستجو در:
اشتراک مطلب:

نظرات (۰)
هيچ نظري هنوز ثبت نشده است

ارسال نظر

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی

شبکه‌های اجتماعی

ترجمه و شرح سفینة البحار

خلاصه آمار